CHIA SẺ TÂM LINH

CHIA SẺ TÂM LINH
Nhận thức & thực hành

HOẠT ĐỘNG CỦA NHÓM

HOẠT ĐỘNG CỦA NHÓM
Ý tưởng & thực hiện

SÁCH VÀ PHÁP THOẠI

SÁCH VÀ PHÁP THOẠI
Sách, CD & DVD

BÀI VIẾT VÀ SỰ KIỆN

BÀI VIẾT VÀ SỰ KIỆN
Sưu tầm & Chọn lọc

Mùa thu Nhật trong thơ Haiku

06-11-2012

Mùa thu đi vào thế giới thi ca của xứ Phù Tang thơ mộng tự bao giờ? có lẽ từ những bài tanka 31 âm tiết cổ xưa nhất trong “Manyoshu” (Vạn diệp tập), hợp  tuyển thi ca vĩ đại cổ sơ thời đại Nara (thế kỷ VIII) . Giữa 4.496 chiếc lá thơ xinh xắn ta âm thầm nhặt lên, nâng niu trên tay bao chiếc lá  khô giản dị, đơn sơ mà thanh khiết, tao nhả đến lạ lùng.

Thơ Haiku mùa thu mang nhiều sắc thái thẩm mỹ khác nhau, giao thoa hòa quyện lẫn hau để làm nên hương sắc và phong vị khó miêu tả, khó phân tích, chỉ có thể cảm nhận bằng sự vi diệu của tâm linh, sự tinh tế của tâm hồn, sự mẫn cảm của trực giác mà thôi. Trong đó bi cảm (tiềng Nhật là aware) là cảm thức bao trùm, là cái chất thu đẹp, buồn và quyến rũ, ngàn năm lay động hồn người dù chỉ bằng một chút men thu.

Lá phong đỏ , hoa cúc vàng và triệu nhan tím
Nhật Bản là đất nước của ngàn thơ, vì trước hết đó là đất nước cua ngàn hoa. Hoa lá một trong những hiện thân trọn vẹn và rực rỡ nhất của cái đẹp trên đời. Hình như tạo hóa có phần thiên vị Phù Tang quần đảo, và hình như người Nhật cũng đã cảm nhận được cái ân tình của tạo hóa nên thầm lặng nói lời tạ ơn bằng cách sống đẹp như hoa, trồng hoa trên khắp mọi miền đất nước, thưởng hoa suốt  bốn mùa xuân hạ thu đông, đem hoa và tất cả hình nghệ thuật tinh túy nhất như vườn cảnh, cây cảnh, cắm hoa hội họa, trà đạo, trang phục, ẩm thực… Tất cả những người Nhật tài hoa chạm tay vào đều biến thành hoa của cuộc sống . Thơ Haiku mùa nào cũng có quý ngữ là những loài hoa đẹp… Lá phong đỏ, hoa cúc vàng, vàơ triệu nhan tím là ba hình ảnh hoa thơ đẹp nhất và đặc trưng cho sắc thu , hương thu, vị thu trong thơ Haiku.


Hơn một ngàn năm trôi qua rồi mà ta vẫn còn rúng động khi nghe lời thầm thì cùng lá đỏ trong “Manyoshu”xưa:
Đàn nhạn bay về 
cây phong của ta ơi
đến lượt em rồi đó
đã sang mùa
em hãy đổi màu đi!


Khi người yêu tôi
mặc áo trắng đi ngang đồi
vương vào lá
vì đang là mùa thu

Mùa thu là mùa của lễ hội ngắm lá. Vàng rơi phủ dần đường xưa lối cũ là sắc đỏ sang mùa của ngàn vạn lá phong. Đẹp đến mức Shiki phải thốt lên :


Đẹp lạ lùng
ai mà không ghen tị
lá đỏ rời cành phong.

Cũng như hoa anh đào, đẹp từ lấm tấm nụ dến bạt ngàn hoa , đẹp cả lúc lả tả trong mưa bụi gió xuân , rơi xuống làm hồ Biwa gợn sóng, lá phong đẹp rợn ngợp trên cành cây cao và kiêu hảnh gieo mình về với cội rễ già, chôn mình bằng xác lá khô héo úa vàng. Một lần đi qua xứ lạnh mủa thu, nhà thơ Tế Hanh hạ bút:

Lá phong đỏ như mối tình rực lửa
Hoa cúc vàng như nỗi nhớ dây dưa

Thiên nhiên hình như cũng biết tình tứ hẹn hò. Nhớ lời ước hẹn sang thu, hoa cúc rủ nhau về nở rộ :

Cúc vàng cúc trắng
đóa cúc hồng
tôi khát khao
(Shiki)


Mong manh mong manh
một nhành hoa cúc
vừa đơm nụ vàng
(Basho)

Hoa cúc bé nhỏ và mong manh là vậy, nhưng lại  ẩn giấu dưới sắc vàng rực rỡ một sức sống tiềm tàng tràn trề sinh lực.


Dẫu thân hao gầy
cành hoa cúc ấy
nụ hoa căng đầy
(Basho)

Không chỉ đẹp trong cái sắc trắng ngần, hoa cứ đến trong cuộc đời trần trụi bụi bặm này một cách hồn nhiên, trong veo, thanh khiết, vô tư.

Kìa hoa cúc trắng ngần
không mảy may hạt bụi
nở ngay trước mắt trần
(Basho)

Bông hoa cúc Nhật ấy cũng như đóa sen trong ca dao Việt vậy. Cái đẹp trong quan niệm thẩm mỹ của người Nhật thường hài hòa với cái nghèo nàn , đơn sơ mộc mạc, xù xì bé nhỏ gần gủi quanh ta :

Quanh chiếc cối xay
trên mình cúc trắng
chút bụi bám bay
(Basho )

Cái lam lũ của cối xay, cái tội nghiệp nghèo nàn của bụi bám vương vào cánh hoa cúc trắng tinh khôi tạo nên một tương giao của vạn vật hiền hòa . Và đến khi thu vàng sắp từ biệt , những đóa cúc muộn màng cuối mùa cũng ra đi , vạn vật hầu như chỉ còn là hư không trống vắng , như có một cái gì đó vừa trôi qua tầm tay ta.
Hoa cúc hết mùa
ngoài cây củ cải
còn lại gì đâu
(Basho)

Mùa thu còn quyến rũ lòng người bằng sắc triệu nhan (asagao) xanh tím. Triêu nhan – gương mặt buổi sáng – còn được mang một cái tên dân dã dễ thương là bìm bìm , loài hoa leo dân dã đồng nội thân quen quấn quýt khắp nơi, giăng mắc mọi lối  Triêu nhan không phải là hoa của mùa thu, nhưng vì cái màu tím đẹp và gợi cảm của hoa nên thường được  người Nhật nhắc đến trong những bài thơ về mùa thu như một quý ngữ, một hình ảnh trung tâm của thế giới thơ. Thiền Ni Chiyo không để lại nhiều thơ, nhưng vẫn đủ sức tạo hương gây mùi nhớ cho đời, mà đẹp nhất là bài thơ về bông hoa triêu nhan biêng biếc bên thành giếng một sớm tinh mơ:


A ! Asagao!
dây gầu vương hoa bên giếng
đành xin nước nhà bên.

Bài thơ đẹp cách tạo hình ảnh vừa tương phản lại vừa tương hợp giữa dãy hoa dây gầu, còn đẹp hơn bởi cách tạo yếu tố bất ngờ trùng điệp tăng cấp qua cả ba câu thơ bé nhỏ . Bài thơ còn sâu sắc ở chỗ đã gửi gắm kín đáo dưới chữ nghĩa ít ỏi kia một nét đẹp lấp lánh của tâm hồn Nhật Bản. Đó là sự tinh tế và nhạy cảm trước cái Đẹp của cuộc sống và hơn thế nữa là thái độ và nghĩa cử biết nâng niu , trân trong gìn giữ cái đẹp trong đời .
Đóa triều nhan trong bài thơ nhỏ của Basho lại đáng yêu một cách khác:


Triều nhan một đóa
suốt ngày chốt cửa
cài vào cổng tôi
(Basho)

Trong thế giới của tĩnh lặng và tách biệt bụi trần , triêu nhan bé nhỏ thầm lặng làm người gác cổng đáng yêu bên lối nhỏ vào đường thiền vạn nẻo , vào tâm thiền thênh thang.

Sắc màu và hương vị cùng gió và sương thu
Trong thế giới nghệ thuật không chỉ có những sự vật hiện tượng cụ thể mới có hình hài sắc màu , hương vị …diêu thú vị khi thưởng thức thơ Haiku mùa thu là ta không chỉ vừa có thể thấy được bao sắc màu , lại còn có thể ngửi thấy được cả mùi vị của mùa thu mới thật là kỳ lạ !
Bắt gặp sắc đỏ của mùa thu qua thảm lá , tán lá , sắc vàng trắng của mùa thu qua bạt ngàn cúc hoa , ta lại ngẩn ngơ trước sắc tím xanh biêng biếc của triêu nhan bên hàng dậu đổ  . Nhưng cái màu sắc vô hình của mùa thu lại chính là sắc trắng – một sắc trắng kỳ lạ của hư vô , hình như không thể nhìn thấy bằng mắt , mà chính là màu tâm trạng , màu tâm hồn , màu tâm tư , màu tâm tưởng , cả màu tâm linh nữa .


Bể tối sầm
tiếng nhạn
phơn phớt trắng.

Trắng hơn
đá trên núi
gió thu




Không bao giờ quên
mùi cô đơn
của giọt sương trắng
(Basho)

Hình hài của mùa thu không chỉ hiển hiện ra trong màu sắc , mà thu chỉ thật sự hiện hữu , thật sự được cảm nhận từ những làn hương .


Ở Yamankta
không cần ngắt hoa cúc bỏ vào
mà nước suối vẫn thơm



Mưa mù sương
phù dung một đóa
làm mùa dâng hương
(Basho)

Đi giữa trời thu, con người hòa vào vũ trụ một cách như nhiên nhất, vì ta chính là một phần của bản thể vũ trụ mà. Vì vậy, ta có thể cảm nhận một cách tinh tế nhất cái cuộc sống huyền diệu này. Cái đẹp của vạn vật vào thu không chỉ tồn tại như một hằng thường khách quan mà vô thường trong cảm nhận chủ quan của chính con người. Trực giác bao giờ cũng sắc bén khiến những câu thơ thu bé nhỏ kia đẹp và thực đến khó tin.

Gió thu và sương thu là những quý ngữ quen thuộc trong những khúc ca thu bé nhỏ này. Gió cũng là ngôn ngữ riêng của thu; lời của thu cũng là lời của gió. Đi qua những ngày hạ nóng nực, những làn thu phong đã đem lại cho vạn vật một cảm giác mát mẻ dễ chịu những ngày đầu thu. Và trong làn gió thu nhẹ thoảng, những chiếc lá chao mình rơi rụng, đùa giỡn cùng gió mùa thu tinh nghịch:


Một chiếc lá rơi
chiếc khác
gió đoạt
(Issa)


Thiên nhiên có sự giao cảm lạ kỳ; đầy bí ẩn. Dấu ấn cảm quan sùng thượng thiên nhiên của Thần đạo (Shinto) in đậm trong bài thơ thu. Gió thu không chỉ là cái đẹp của thiên nhiên mà còn là sức mạnh thần  bí của vũ trụ. Thơ mùa thu vì vậy không chỉ mang đi cảm xúc về cái tình, cái đẹp mà còn ẩn chứa trong sâu thẳm những trầm tư triết lý, đức tin và tín ngưỡng của con người .

Gió thổi, sương pha nhắc ta biết vạn vật đã sang mùa. Vào thu, đất trời không còn cái ấm áp tinh khôi của mùa xuân, cái nồng nàn khỏe khoắn của mùa hạ, cũng chưa có cái lạnh lẽo, âm thầm của mùa đông. Mùa thu trong thơ Haiku có cái đẹp mơ màng của mù sương xứ lạnh.

Chìm trong mưa sương / đỉnh Fuji ấy / lòng ta không buồn ( Basho)
Mưa mù sương / phù dung một đóa /làm mùa dâng hương ( Basho )
Hoa đinh hương ơi / những giọt sương sáng/ em đừng để rơi ( Basho)
Ôi những hạt sương/ trân châu từng hạt / hiện hình cố hương ( Issa)

Thật kỳ diệu những giọt sương ! Chỉ trong một hạt sương long lanh mà có thể chứa đựng tất cả vũ trụ : cái đẹp, niềm vui, nỗi buồn, ảo ảnh… Đơn sơ là một giọt sương, hư vô là một giọt sương, nghèo nàn là một giọt sương, mà giàu có cũng chỉ là một giọt sương trên đầu ngọn cỏ mà thôi !

Chiều thu, đêm thu, trăng thu cùng nỗi buồn , sự cô đơn và cái chết
Thơ Haiku mùa thu thường ngập ngừng dừng bước vào những thời điểm đẹp và buốn nhất trong một ngày thu là chiều tà và đêm tối. Có lẽ những phút giây tĩnh lặng nhất trong ngày. Cùng với bi cảm (aware), thì sabi (tịch) cũng là một cảm thức thẩm mỹ thường trực trong Haiku mùa thu .



Trên cành khô
cánh quạ đậu
chiều thu
(Basho)

Đó là bài Haiku danh tiếng của tôn sư Basho. Haiku vốn không có nhan đề, nhưng bạn yêu thơ đời sau đã thân ái đặt cho bài thơ này một cái tên lâu dần thành thân quen như bài thơ Con quạ. Bài thơ chỉ có một gam màu sẫm tối buồn bã với ba hình tượng nghệ thuật được sắp xếp một cách đơn lẻ :



Trên con đường này
giữa chiều thu ấy
đi về không ai
(Basho)


Trong cả hai bài thơ nhỏ bé này đều có một chủ thể trữ tình vừa ẩn tàng vừa lộ diện. Cả hai đều cô độc trong chiều thu cô liêu. Cảm giác đơn côi của người lữ khách trên con đường thiên lý giữa buổi chiều thu lộ ra qua những số từ “không” và “môt”. Sự cô đơn , sự già nua , cái chết , biệt ly… là những chủ đề đi xuyên qua nhiều bài Haiku mùa thu ảm đạm.

Mùa thu năm nay
sao tôi chóng già thế
chim sa ở mây trời
(Basho)

Bài thơ nói về cái tôi mà không có cái tôi. Khi ngộ ra những vô thường, cũng là lúc con người thoát ra khỏi vòng luân hồi sinh tử, an nhiên như chim tung cánh, như mây trời lang thang.

Mùa thu ở Kiso
người tiễn đưa ta,
ta tiễn đưa người
(Basho)


Xin hãy lay động nấm mồ
những lời than khóc của tôi
chiều thu
(Basho)


Không còn mẹ
một mình em bé tập cười
đêm mùa thu rơi 
(Issa)


Gió mùa thu rơi
hoa tím còn muốn hái
cô bé chết hôm nào
(Issa)

Thơ Issa là tấm gương phản chiếu nỗi đau trong tâm hồn, trong cuộc đời nhà thơ. Cuộc đời Issa buồn vả khổ, hạnh phúc thì hiếm hoi, mà bất hạnh thì dồn dập, chất chồng. Mỗi bài thơ buồn của Issa là một vành khăn sô trắng màu tang tóc của mùa thu.

Những tưởng đã giũ bỏ mọi lớp bụi hồng trần đế an nhiên thung dung phiêu lãng trên con đường sâu thẩm của hài cú đạo, thế mà ngay cả Thiền sư Basho cũng không ngăn được dòng lệ trước sự vô thường của cuộc đời , trước sự nghiệt ngã của cuộc tử biệt sinh ly . Ngày đi có bóng mẹ tiễn đưa, ngày về cỉ còn:

Lệ trào nóng hổi
tan trên tay tóc mẹ
làn sương thu
(Basho)

Nước mắt của đứa con đi xa trở về không kịp nhìn thấy mẹ lần cuối, chỉ còn trên tay chút tóc bạc mẹ già để lại theo phong tục cổ xưa. Đó là một trong những bài thơ hay nhất về mẹ trong thế giới thơ ca Nhật Bản, lấp lánh một góc khuất tình cảm trong cuộc đời ngời thi sĩ lãng tử thiền sư.
Cây chuối trong gió thu / tiếng mưa rơi tí tách vào chậu / ta nghe như tiếng đêm (Basho)

Đêm thu có âm thanh riêng của nó mà chỉ người thức trắng cùng đêm, cùng thu , cùng gió, cùng mưa mới hốt nhiên nghe được tổng hòa cái âm thanhkỳ lạ ấy, được định danh là “tiếng đêm”. Và đêm không còn là đêm của một thời gian cụ thế, mà đã trở thành đêm phi hiện thực, phi thời gian, đêm của sâu thẩm tâm linh, đêm của lòng ta hay đêm huyền diệu bao la của vũ trụ vô tận này?

Trong cái tận cùng của cô đơn, trong cái vộ cùng của vũ trụ, con người may ra còn có duy nhất một người bạn trên đời:
Chỉ vầng trăng và tôi
trên cầu gặp gỡ
cô đơn gió buốt
(Kikushani)


Trăng thu
cùng tôi phiêu lãng
suốt đêm quanh hồ
(Basho)

Trăng và tôi, hai chủ thể cùng cô đơn, đã hợp nhất thành một. Con người giữa đất trời hiện hữu, tự nó đã là một minh chứng cho quy luật tồn sinh của vạn vật. Triết lý Thiền, triết lý Đạo, triết lý Thần ngẫu nhiên gặp nhau trong quan niệm vạn vật bình đẳng và tương giao trên góc nhìn nhân sinh quan và cả vũ trụ quan nữa. Những bài Haiku bé nhỏ đôi khi lại có một năng lực, một sức chứa kỳ lạ có thể dung nạp hết mọi đạo lý huyền diệu vào một vài con chữ ít ỏi của thơ ca.

Trong ánh mắt
gió mùa thu thổi
đều là Haiku
(Shiki)

Trên bước đường phiêu lãng, trong cái phút tạm dừng bước giang hồ , người lãng tử thiển sư đã hốt nhiên bắt gặp một bức tranh tuyệt đẹp đến toàn bích, vì đó là nơi hội tụ của ba đỉnh điểm cái đẹp của vũ trụ : Thiếu nữ, Trăng và Hoa.

Quán bên đường
các du nữ ngủ
trăng và đinh hương
(Basho)

Mùa thu bao giờ cũng đem lại cho con người cảm giác buồn hơn vui. Bởi vì mùa thu đẹp quá! Cái đẹp trong tâm thức, trong cảm thức người Nhật bao giờ cũng gắn liền với cái buồn xao xuyến, cái hoài niệm, cái tiếc nuối và sự dùng dằng ,ngập ngừng như níu kéo để còn được khát khao , được mong đợi dù biết rằng thu đã sang mùa.

Con trai sò
chia xác vỏ ra hai
mùa thu sắp đi
(Baso)


Thu đã cuối rồi
nhưng quả xoài xanh
vẫn tin vào ngày sắp tới
(Basho)

Kết cấu vòng tròn của bài thơ không chỉ khẳng định tình yêu dành cho mùa thu, còn ấn giấu một niềm lạc quan và phát lộ một bản lĩnh trường tồn của tạo vật. Có rồi không, không để rồi lại có. Đó là sự hằng thường của lẽ vô thường, là quy luật vận hành của vạn vật. Dẫu vậy vẫn xin được cảm ơn Thiền sư Basho đã nói hộ lòng ta  nhắn gởi với mùa thu rằng :


Ngón tay nho nhỏ
hạt dẻ trong vỏ
xin mùa thu đừng rời!

 HOÀNG XUÂN VINH   ( Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo  137 )

0 Nhận xét:

 

2011 ·YENLANG•NET | Design by TNB